De Belgica-expeditie van Adrien de Gerlache

Einde 19de eeuw was heel de wereld gekend en het grootste gedeelte geëxploiteerd door de mens. Heel de wereld? Neen, een continent bood nog weerbarstig weerstand: Antarctica. Slechts een handvol mensen had het continent betreden, maar het binnenland was nog steeds terra incognita. En dit tijdens de industriële revolutie! Neen, dit kon niet.

In 1895 werd er op het 6de Internationaal Geografisch Congres in Londen een resolutie aanvaard waarin het volgende stond: "The exploration of the Antarctic regions is the greatest piece of geographical exploration still to be undertaken… and this work should be undertaken before the close of the century". Men rekende erop dat Groot-Brittannië, de Verenigde Staten of een van de Scandinavische landen een uitgebreide expeditie zou sturen. Dat de eerste wetenschappelijk expeditie naar Antarctica geleid zou worden door een Belgische marineofficier, was dan ook voor iedereen een verrassing. Immers, België had nauwelijks een maritiem verleden en bezat een kustlijn van slechts 60 km lang.

De man die België een plaats gaf in de geschiedenis van Antarctica was Adrien de Gerlache de Gommery. Hij kreeg het nodige geld bij elkaar, kocht een driemaster, de Belgica, en vond geschikte mensen voor zijn expeditie.

Op 16 augustus 1897 vertrok de Belgica vanuit de Antwerpse haven naar het zuiden. Naast matrozen, een chef-kok, een monteur en de eerste stuurman (Georges Lecointe), waren er ook wetenschappers aan boord: de Pool Henryk Arctowski (geologie), de Belg Emile Danco (geofysica), de Roemeense zoöloog en botanicus Emile-Gustave Racovitza en nog een Pool, Antoine Dobrowolski, die meteoroloog-assistent was. Twee expeditieleden zouden later wereldberoemd worden: de Amerikaanse arts-fotograaf Frederick Cook, die in Rio de Janeiro aan boord kwam en in 1908 zou beweren als eerste de noordpool te hebben bereikt en de Noor Roald Amundsen die in 1911 als eerste op de geografische zuidpool stond.

Het was de bedoeling van de Gerlache eerst de Weddellzee te onderzoeken, vervolgens koers te zetten naar Victoria Land om er met drie man te overwinteren. Aanvankelijk liep de expeditie zoals gepland. De wetenschappers hielden zich bezig met het meten van de temperatuur van het water en deden dieptepeilingen.

Maar op 22 januari 1898 deed er zich een drama voor. Het stormde hevig. Huizenhoge golven veranderden het dek in een zwembad. Een van de spuigaten raakte verstopt, zodat er te veel water op de brug bleef staan. De Noorse matroos August-Karl Wiencke vond dat daar iets aan gedaan moest worden en klom tegen de bevelen in over de reling om zo beter aan het spuigat te kunnen. Hij viel echter overboord en verdronk. Nog meer onheil zou volgen...

Vast in het ijs

Begin februari 1898 bereikte de Belgica het Antarctisch schiereiland. Er werd een zee-engte ontdekt tussen het schiereiland en de kleinere eilandjes (waaronder Anvers-eiland en Brabant-eiland) ten westen ervan. De straat staat nu bekend als de Gerlachestraat. Vele malen gingen de wetenschappers aan land om onderzoek te doen. De hele streek werd in kaart gebracht. Er werden nieuwe planten- en diersoorten ontdekt. Kortom, op de dood van Wiencke na, verliep de reis perfect.

De Belgica zit vast in het ijs

In de hoop nieuw land te ontdekken, voer de Belgica in zuidwestelijke richting langs pakijs. Von Bellingshausen had in 1821 deze streek al verkend maar het pakijs verhinderde hem verder naar het zuiden te varen. Toen de Gerlache op 18 februari 1898 wel een doorgang naar het zuiden vond, was de verleiding natuurlijk erg groot. Hoewel de wetenschappers er niet erg happig op waren, besloot de Gerlache het risico te nemen in de hoop grote ontdekkingen te doen in de open zee die achter het pakijs lag.

Maar op 6 maart kon de Belgica niet meer voor- of achteruit. De expeditie zat op 70° zuiderbreedte ingesloten in het pakijs en daar de winter voor de deur stond, was de kans op bevrijding zo goed als nihil. De Gerlache raakte niet in paniek, integendeel. Hij leek zeer tevreden over de gang van zaken. Voor het eerst overwinterde een expeditie op het Antarctische pakijs. Een buitenkans voor de wetenschap. Of zoals de Gerlache het later uitlegde: "Dankzij onze overwintering beschikt de wetenschap ten minste over meteorologische waarnemingen die uur na uur werden gedaan, een heel jaar lang, dus gedurende een volledige cyclus van 365 dagen". Velen beweren dan ook dat de Gerlache zich doelbewust heeft laten insluiten. Een beslissing die bijna faliekant afliep.

De poolnacht

Op 18 mei ging de zon onder om zich enkele maanden niet meer te laten zien: de poolnacht was ingetreden. De expeditie leed erg onder de omstandigheden. Tijdens de poolnacht werd de bemanning aangetast door moedeloosheid, gezwollen ledematen, onregelmatige en zwakke polsslag, hoofdpijn en depressie. Volgens Frederick Cook kwam dit door een combinatie van gebrek aan vers voedsel en zonlicht en geestelijke depressie. "De poolanemie liet verwoestende sporen op ons na", schreef eerste stuurman Lecointe. "Onze gezichten zijn getrokken, diep gegroefd en slaan groenig uit. Onze ogen zijn dof en levensloos. Het kostte slechts een ononderbroken nacht van 1600 uur om oude mannen van ons te maken…".

Emile-Gustave Racovitza in zijn laboratorium

Enkele matrozen kregen aanvallen van hysterie en schizofrenie. Voor Emile Danco waren deze extreme omstandigheden ondraaglijk. Na een lange doodsstrijd stierf hij op 6 juni 1898 aan een hartaandoening. Om nog meer rampen te voorkomen, verplichtte Cook de bemanning rauw pinguïn- en robbenvlees te eten.

Tijdens de zomer werd er alles aan gedaan om de Belgica te bevrijden: met springstoffen trachtte men het ijs te doen breken, met zagen probeerde men een vaargeul te maken, maar allemaal tevergeefs. Het uitgezaagde kanaal vroor onmiddellijk terug dicht. Nu raakte de Gerlache wel in paniek. Een tweede overwintering zou fataal zijn. Maar op 15 februari opende het kanaal zich opnieuw. Al het werk was dus niet vergeefs geweest. De Belgica bereikte op 14 maart 1899 volle zee.

Volgende pagina |
Terug naar overzicht expedities |